Güncel
Giriş Tarihi : 22-07-2021 01:01   Güncelleme : 22-07-2021 01:01

Evliya Çelebi Seyahatnamesi' nde Samsun

Evliya Çelebi (1611- 1682), 17. yüzyılda yaşamıştır. Çoğunlukla Osmanlı hâkimiyetindeki topraklarda yaptığı seyahatleri 10 ciltlik Seyahatname adlı eserinde toplamıştır. Biz bu yazımızda Evliya Çelebi'nin gözünden Samsun'a bakacağız.

Evliya Çelebi Seyahatnamesi' nde Samsun

Samsun Yolculuğu
Evliya Çelebi, Samsun'a Trabzon ve Batum'a yaptığı seyahatler sırasında uğramıştır. Bu yolculuğa Trabzonlu Fertiloğlu' nun gemisiyle çıkmıştır. Geminin adı Karamürsel'dir. Karamürsel adlı gemiyle 1640 yılının Eylül ayının başlarında yola çıkmıştır. Evliya Çelebi, Samsuna Sinop yolculuğundan sonra uğramıştır.
Evliya Çelebi, Samsun'dan bahsederken önce genel bilgi verir.

Samsun Şehri Hakkında Genel Bilgiler
Canik Sancağı' na bağlı bir voyvodalık olan Samsun Kalesi, Selçuklu Hanedanı'ndan Alaattin (Keykubad) tarafından ve daha sonra da Sultan Yıldırım tarafından onu inşa eden Yunanlılardan alınmıştır. Kadı'nın günlüğü yüz elli akçeye sabitlenmiştir. Samsun'da askeri düzen Yeniçerilerin kumanda subayı Serdar ve kale kumandanı Dizdar tarafından korunmaktadır. Ancak Müftü ya da Nakibü' eşraf da bulunmaktadır. Halkı tümüyle işçi ve gemicilerden oluşmaktadır. Birkaç ulemadan başka büyük zengin adam (ayan) yoktur.'
Evliya Çelebi’ nin kadıların maaşından bahsetme sebebi, yerleşim yerlerinin büyüklüklerine göre maaş alıyor olmalarıdır. Aynı eserde belirtildiğine göre Amasya, Kastamonu, Gebze, Giresun ve Ünye kadıları da yüz akçe maaş alırken daha büyük şehirler olan Kocaeli kadısının üç yüz, Trabzon kadısının beş yüz akçe aldığı belirtilmiştir.

Seyahatname’ de Samsun Kalesi'nin Anlatımı
' Sinop ve Samsun arasındaki mesafe deniz yoluyla yüz elli mil ve kara yoluyla beş gün tutmaktadır. 3. Mehmet zamanında, Kazaklar Samsun Kalesi'ni almışlar ve bazı yerlerinde surlara zarar vermişler. Onlar defnedildikten sonra tamirat görmüş ve askeri birlik muazzam bir cephane deposu ile güçlendirilmiştir.
Samsun Kalesi'nin şu anki çevresi beş bin arşındır ve dört kapısı bulunmaktadır. Samsun Kalesi hakkındaki bilgilerimiz Seyahatname ile sınırlı değildir. Genel anlamda kale surlarının hangi alana yayıldığı konusunda bilgiler vardır. Günümüzde bilinen ve diğer kaynaklara göre kalenin üç kapısı vardır.
Bunlar günümüzde Kale Camii’nin yerinde bulunan Batı Kapısı, tarihi Osmanlı Bankası binasının olduğu yerde denize açılan Kumkapı ve son olarak Bedesten' in mahalle içine açılan kapısının bulunduğu yerde Doğu Kapısıdır. Evliya Çelebi 'nin sözünü ettiği dördüncü kapı hakkında farklı kaynaklarda bilgi olmadığı gibi günümüzde bir kalıntısı da yoktur.

Samsun Şehri'nin Mimarisi, Coğrafyası ve Ticari Hayatı
Öncesinde Amasya'dan geçen Çarşamba Pazarı Nehri (Yeşilırmak), Samsun'un doğu tarafından denize dökülmektedir. Bolu Sancağında doğan Çarşamba Pazarı Nehri, geniş ve yürüyerek geçilemeyecek bir nehirdir. Samsun'un suyuna kötü derler ama sular berrak ve temizdir. Evler tuğlalarla kaplanmış, bahçelerle çevrilmiştir. Hanı, camisi vardır ama medresesi yoktur. Samsunda üzümden ve armuttan turşu kurulur.
Evliya Çelebi'nin Yeşilırmak hakkında söylediği bilgilerle günümüz bilgileri arasında zıtlıklar bulunuyor. Bugün artık bilindiği gibi Yeşilırmak Sivas ilinden doğmaktadır. Burada biz Evliya Çelebi'nin eserini onun işitsel ve görsel tanıklıkları çerçevesinde değerlendirmeliyiz. Evliya Çelebi, Samsun şehri hakkında diğer bahsettiği birçok şehre göre daha çok bilgi vermiştir.